Op 6 januari, een datum waarop de drie koningen traditie in bepaalde Christelijke gemeenschappen wordt gevierd, hielden wij bij STIR Academy een avondcollege over “tradities en de houdbaarheid ervan”.

Zwarte piet:
Aanleiding voor het college was de opeenvolging van discussies over tradities in ons land. In korte tijd kwam Zwarte Piet en het slavernij verleden van Nederland aan de orde en even later het enorm luchtvervuilende karakter van vuurwerk tijdens nieuwjaar. Waar komen tradities vandaan? Welk nut dienen ze? En hoe ontwikkelen ze zich in de tijd?

Als introductie hanteerde ik eerst een onderscheid tussen de begrippen gewoonte, ritueel en traditie.

* Gewoonte: een handeling die zich regelmatig herhaalt, bijvoorbeeld op gezette tijden eten, een stopwoord, een vaste route naar school, enz.
* Ritueel: een gewoonte waar men niet buiten denkt te kunnen.
* Traditie: ritueel dat men overdraagt van generatie tot generatie.

Op Internet vond ik een onderzoekje over de top 100 Nederlandse tradities. In dit plaatje toon ik de top 60.

Uit het lijstje blijkt dat als we praten over Nederlandse tradities we niet noodzakelijkerwijs refereren naar tradities die hier zijn ontstaan maar die in het multiculturele Nederland gebruikelijk zijn. Via allerlei pagina’s op Internet leren we dat de Sinterklaas traditie ook niet meteen in Nederland is ontstaan maar eerder al in de Middeleeuwen in Duitsland en Frankrijk behoorde tot een beleving die in de 12e eeuw zich introduceerde in dit land. De Sinterklaas traditie heeft zich in de loop van de tijd steeds aangepast, beïnvloed door de tijdgeest of bepaalde initiatieven van een of meerdere personen. Zo is opvallend dat de introductie van een donker getinte page als hulp van St Nicolaas voor het eerst werd geïntroduceerd in een boekje van ene Jan Schenkman in 1850. Dit personage ging een eigen leven leiden en werd door Canadese bevrijdingssoldaten net na de tweede wereldoorlog uitvergroot tot een eenmalig feest met heel veel zwarte Pieten. Dit werd daarna een traditie.

Boeiend was ook dat de goed heiligman niet uit Spanje kwam maar juist naar Spanje ging om lekkernijen te halen voor de (arme) kinderen. Ook blijkt dat 6 december geen verjaardag is maar sterfdag van de bisschop in het jaar 342. Dat het verhaal zich transformeert heeft te maken met de tijdgeest, spelende belangen, hoe het verhaal doorverteld wordt, publiekelijk wordt geaccepteerd en de plek van de maatschappij in de cyclus van menselijke complexiteit. Zo wil in deze tijd van een consumptie gedreven maatschappij en groei economie de gangbare tradities gekleurd worden door materialisme en cadeaus met een stimulans door verkoopbelangen. In tijden van armoede en ellende wil de aandacht meer gaan naar dankbaarheid en samenhorigheid.

In alle fasen van de cyclus krijgen de tradities een aangepaste emotionele lading. Maar de onderliggende waarde en oorsprong blijft de rode draad. Zo blijft het (arme) kind in het Sinterklaas verhaal de rode draad net als de vrijgevigheid van geschenken aan de behoeftige jongeren.

Tijdens het college kijken we ook naar wat tradities in andere landen. Deze zijn ontstaan door gebeurtenissen of duizenden jaren van verering van seizoenen en bijbehorende menselijke belangen rond vruchtbaarheid, voedsel, angstverwerking, enz. Sommige tradities van andere gebieden zijn schokkend voor onze begrippen (bijvoorbeeld dierenleed of verminking van lichaamsdelen) terwijl ze daar als onderdeel van een cultuur worden gehandhaafd. Andere tradities komen kinderlijk naïef over bij onze Nederlandse nuchterheid. Elke traditie kleurt een volk en haar cultuur door overdracht van lokale boodschappen en belevingen.

Tradities gaan met de tijd mee

Terugkomend op ons voorbeeld van de figuur van Zwarte Piet. Deze zal zich gaandeweg aanpassen omdat niemand in deze tijd geassocieerd wil worden met slavernij ook al heeft het verhaal er geen oorsprong in. Daar komt ook bij kijken dat een bevolking geen enkele interesse heeft in een valse beschuldiging die haar tradities besmet door iemand die verschillende geschiedenislijnen manipuleert om een persoonlijke statement ten gelde te maken. Daarom zal de transitie van de traditie in fasen gaan om zeker niet geassocieerd te worden met de aanklacht maar wel met een grotere tijdgeest van vrijheid en vrijheid beleving waarin het vrolijke, dartele en vrijgevige pieten verhaal al lang een stempel heeft gedrukt. Door de discussie kan dit aspect gaan behoren tot een nieuwe traditie dat verder gaat dan het Sinterklaas verhaal en verbonden wordt met bevrijding, vrijheid, vrolijkheid en empatische vrijgevendheid. Een kleurrijke piet past mooi in dat tijdbeeld van loslaten dat overeenkomt met “de dwaas” uit de Tarot.

Buitenlandse tradities
Uit het lijstje halen we ook tradities die niet in Nederland zijn ontstaan maar wel hier worden beleefd. Sommige tradities zijn specifiek gerelateerd aan bevolkingsgroepen die naar Nederland zijn verhuisd en hun tradities hebben meegebracht (bijvoorbeeld het Suikerfeest). Andere tradities zijn geïntroduceerd door commerciële belangen (Kerstman), over komen waaien via social media (Valentijnsdag) of onze moderne reislust.

We besteden daarom ook tijd aan de oorsprong van tradities. Hierin zien we een diepgewortelde gelaagdheid die haar oorsprong vindt in de menselijke eerbiediging en benadering van de wonderen en dreigementen van het universum en de natuur. Natuurverschijnselen, catastrofes, perioden van voedseltekort, enz zorgen voor herhaling van belevingen in theatrale voorstellingen en bijeenkomsten met feestelijke of dramatische uitingen. Veel van deze voorstellingen zijn ondergebracht in religieuze stromingen die op een eigen manier omgaan met de overdracht van de boodschappen. Het gunstig stemmen van Goden of een enkele God behoort tot deze categorie.

Dan zien we dat landen gevormd worden met afgebakende territoria en cultuurbelevingen die afgestemd zijn op de demografische en historische context doorspekt met familietradities die soms uitgroeien tot een levenswijze in de regio. De laatste honderden jaren heeft de industrialisering en economische context de tradities zwaar beïnvloed waardoor er velen zijn verdwenen of genuanceerd in relatie tot arbeidstijd, economische doelstellingen en de boodschap van een groei-economie. Ook de ontwikkeling van wetenschappelijke inzichten heeft veel religieuze belevingen en tradities gebaseerd op natuurverschijnselen geminimaliseerd.

Conclusie

Tradities geven ons houvast met ons verleden en bieden een gemeenschapszin die de emoties raakt van het horen bij een collectief. Mensen kunnen tegelijkertijd bij verschillende groepen horen die elk andere tradities erop na houden. Tradities zijn op geen enkele manier blijvend ook in een vaste vorm maar onderhevig aan de stromingen van de tijd. Wél blijft de mens behoefte hebben aan verhalen met een boodschap die generaties lang overgedragen worden om een fundament te geven aan ethiek, moraal en verantwoordelijkheden. In die zin zijn tradities vaak zinvoller dan wetten en regels omdat ze een veel bredere insteek omvatten die niet alleen rationeel maar ook spiritueel, lichamelijk of emotioneel bijdraagt aan bewustwording. Deze tradities overleven alle cyclussen en hebben een meer blijvend karakter dan de tijdelijke belangenspelletjes die door stromingen worden geïntroduceerd. Tradities beschrijven het evolutie verhaal van ons verleden dat wij vandaag interpreteren voor de inkleuring van ons heden en toekomst. De interpretatie wordt gedaan aan de hand van de graad van ethisch bewustzijn van het moment. Dat bepaalt ook de houdbaarheid van tradities die komen en gaan al na gelang de steun en band die ze nog op weten te brengen.